Laz masalları karakterleri: Germakoçi ve Let'ap'ap'uli
Laz halk edebiyatında ve mitolojisinde Germakoçi (Cemakoçi) ve Letapapuli, doğanın farklı iki yüzünü temsil eden en önemli figürlerdir. Biri kaba gücü ve vahşi doğayı, diğeri ise gizemi ve tekinsizliği simgeler.
İşte bu iki karakterin özelliklerinin ve Laz edebiyatındaki yerlerinin karşılaştırmalı analizi:
1. Karakter Analizi ve Özellikleri
| Özellik | Germakoçi (Dağ Adamı) | Letapapuli (Yarasa / Toprak Dede) |
| Kelime Anlamı | Germa: Dağ/Orman + Koçi: Adam. (Dağ Adamı) | Leta: Toprak + Papuli: Dede. (Toprak Dede) |
| Fiziksel Görünüş | İnsan formunda ama devasa, tüm vücudu kıllı, bazen tek gözlü, uzun kollu ve güçlü. | Yarasa formunda, ancak yüzü buruşuk yaşlı bir insanı andırır. |
| Karakter Yapısı | Saf, meraklı, taklitçi, öfkesini kontrol edemeyen, kaba. | Sinsi, iki yüzlü (ne kuş ne fare), gizemli, utangaç. |
| Yaşam Alanı | Yüksek yaylalar, ormanların derinlikleri, mağaralar. | Yeraltı, karanlık mağaralar, tavan araları. |
| İnsana Tavrı | İnsanları taklit eder, yemeğine ortak olur, kadınlara ilgi duyar. Tehditkardır ama kandırılabilir. | İnsanlardan kaçar, sadece gece çıkar. Saça yapışmasıyla korku salar. |
| Korkuları | Ateş, silah sesi, metal, zeki çobanlar. | Güneş ışığı, gündüz vakti, kimliğinin açığa çıkması. |
2. Laz Edebiyatındaki (Masallardaki) Yerleri
Laz masallarında bu iki figür sadece korku öğesi değil, toplumsal mesajlar veren edebi araçlardır. Nurdoğan Abaşişi gibi derleyicilerin aktardığına göre edebiyattaki fonksiyonları şöyledir:
A. Germakoçi: "Kaba Güce Karşı Aklın Zaferi"
Laz edebiyatında Germakoçi, aşılmaz gibi görünen doğa zorluklarını temsil eder. Karadeniz coğrafyası sarp ve vahşidir; Germakoçi bu vahşiliğin vücut bulmuş halidir.
- Edebi Rolü: Antagonisttir (Kötü karakter). Ancak "saf kötü" değil, "doğal bir güçtür".
- Verdiği Mesaj: "Güçlü olabilirsin ama akıllı değilsen yenilirsin." Masallarda çelimsiz bir çobanın veya zayıf bir kadının devasa Germakoçi'yi zekasıyla (taklit huyunu kullanarak) yenmesi, Laz halkının pratik zekasını ve zorluklarla baş etme stratejisini yüceltir.
- Komedi Unsuru: Germakoçi'nin başına gelenler (eline yapışan kukla, yanan ağzı) masallara mizahi bir ton katar. Korkunçtur ama aynı zamanda gülünç duruma düşer.
B. Letapapuli: "Kimliksizlik ve İkiyüzlülük"
Letapapuli, Laz edebiyatında fiziksel bir tehditten ziyade ahlaki bir sembol olarak yer alır.
- Edebi Rolü: Ahlaki uyarıcıdır. "Kuşların yanında kuş, farelerin yanında fare" hikayesi, Laz kültüründe omurgasızlığın ve çıkarcılığın eleştirisidir.
- Sembolizm: "Ne o, ne bu" olma durumu (arafta kalmak). Toplumda yeri belli olmayan, güvenilmez tipleri tarif etmek için kullanılır.
- Mistik Yön: "Toprak Dede" ismiyle yer altı ve ölümle de ilişkilendirilir. Masallarda atmosferi karartan, tekinsizliği artıran bir figürdür.
3. Özet Karşılaştırma
- Germakoçi bir destan/aksiyon figürüdür; gürültülüdür, olaylıdır, sonunda fiziksel bir çatışma ve kaçış vardır.
- Letapapuli bir fabl/drama figürüdür; sessizdir, psikolojiktir, sonunda bir dışlanmışlık ve yalnızlık vardır.
Bu karakterler, sözlü gelenekten (ninelerin anlatılarından) modern Laz edebiyatına (yazılı eserlere) taşınarak kültürel hafızanın en canlı öğeleri olarak yaşamaya devam etmektedir.
Yorumlar
Yorum Yaz