Laz Kültürü

Laz kültürü, genellikle tüm Doğu Karadeniz halkı için kullanılan genel bir ifade gibi algılansa da, aslında kökeni, dili ve kendine has gelenekleri olan Kafkas kökenli spesifik bir etnik kültürü ifade eder.

Laz kültürünü, sadece hamsi ve fıkralardan ibaret sanılan popüler algının ötesine geçerek, tarihsel ve sosyolojik gerçekleriyle şu başlıklar altında inceleyebiliriz:

1. Kimdir Lazlar?

Lazlar, Güney Kafkas dil ailesine mensup bir halktır. Türkiye'de yoğun olarak Rize'nin doğusu (Pazar, Ardeşen, Çamlıhemşin, Fındıklı) ve Artvin'in sahil kesiminde (Arhavi, Hopa, Kemalpaşa) yaşarlar. Tarihsel olarak "Lazika Krallığı"na dayanan bir geçmişleri vardır ve Megrellerle (Gürcistan'daki bir halk) akrabadırlar.

2. Dil: Lazca (Lazuri)

Lazların en belirgin kültürel öğesi dilleridir. Lazca, Türkçe'nin bir şivesi değil; Gürcüce, Megrelce ve Svanca ile akraba olan, kendine ait kelime hazinesi ve gramer yapısı bulunan apayrı bir dildir.

1. Örnek: Türkçedeki "Seni seviyorum" ifadesi Lazcada "Ma si maoropen" veya "Ma si p’orop" şeklinde söylenir.
2. UNESCO tarafından "tehlike altındaki diller" kategorisinde gösterilmektedir.
3. 
   

3. Müzik ve Dans: Tulum ve Horon

Laz müziği denince akla ilk gelen enstrüman Tulumdur (Lazca: Guda). Kemençe de yaygın olsa da, tulum Lazların milli çalgısı kabul edilir.

1. Horon: Laz horonu, sadece bir dans değil, bir ritüeldir. Omuz titretme figürleri ve ayak hareketlerinin sertliği ile diğer Karadeniz oyunlarından ayrılır. Tulum eşliğinde, halka halinde ve el ele tutuşularak oynanması, birlik ve beraberliği (imece ruhunu) simgeler.

4. Atmaca Kültürü

Dünyada eşine az rastlanan, Laz erkekleri için bir yaşam biçimi olan gelenektir.

1. Bu kültür bir "avcılık"tan ziyade bir "yoldaşlık"tır. Atmacalar (özellikle Gaço denilen tür) ağustos-eylül aylarında yakalanır, eğitilir ve bıldırcın avında kullanılır.
2. Kuşa zarar verilmez; sezon sonunda çoğu atmaca törenle doğaya geri salınır. Bu, doğaya duyulan saygının bir göstergesidir.

5. Laz Mimarisi: Serender (Nayla)

Laz mimarisinin en ikonik yapısı, evlerin hemen yanına inşa edilen Serender (Lazca: Nayla) adı verilen ahşap kilerlerdir.

1. Özelliği: 4 veya 6 direk üzerine kurulur. Direklerin tepesinde tekerlek benzeri tahtalar bulunur; bu, farelerin yukarı tırmanıp erzaklara (mısır, fındık) ulaşmasını engellemek içindir. İnanılmaz bir mühendislik zekası ürünüdür.

6. Mutfak Kültürü

Laz mutfağı sadece hamsiden ibaret değildir; sebze (özellikle karalahana) ve süt ürünleri ağırlıklıdır.

1. Laz Böreği: Adı börek olsa da aslında muhallebi ve karabiberle yapılan şerbetli bir tatlıdır.
2. Muhlama (Kuymak): Mısır unu, tereyağı ve özel telli peynirle (kolot) yapılır.
3. Karalahana (Lu): Çorbası, sarması ve ezmesi (Lazca: Lu dudeyi) temel besin kaynağıdır.

7. Sosyal Yaşam ve İmece (Noderi)

Sarp arazide yaşamak, yardımlaşmayı zorunlu kılmıştır. Lazcada "Noderi" denilen imece usulü ile köylüler toplanıp çay toplama, ev yapma veya fındık taşıma işlerini şarkılar ve türküler eşliğinde hep birlikte yaparlar.

Özetle; Laz kültürü, doğayla (özellikle sarp dağlar ve hırçın denizle) inatlaşan değil, onunla uyumlanan pratik zekanın, neşenin ve kolektif yaşamın bir yansımasıdır.